مهمترین کاربردهای حقوقی تصرف

مهمترین کاربردهای حقوقی تصرف
فهرست مقالات

مهمترین کاربردهای حقوقی تصرف

تصرف؛ اماره مالکیت

ماده 35 قانون مدنی ایران به اصطلاح “تصرف” را به عنوان اماره‌ای برای مالکیت تعریف می‌کند. این مفهوم به معنای این است که اگر دلیلی مبنی بر مالکیت یک ملک وجود نداشته باشد، مالک آن ملک کسی خواهد بود که در تصرف (در اختیار گرفتن و استفاده کردن) آن ملک قرار دارد.

همچنین، اشاره به قاعده ید (دست) به عنوان قاعده‌ای فقهی است که در روایات معصومین (علیه‌السلام) آمده است و به مفهوم تسلط و اقتدار دائمی اشخاص بر اموال اشاره دارد، که نیز به عنوان یک نشانه مالکیت در نظام حقوقی مطرح می‌شود.

از این رو، تصرف به عنوان یک مبنای مالکیت در حقوق مدنی ایران با استفاده از ماده 35 و قاعده ید توضیح داده شده و تصریح می‌شود که افرادی که در تصرف یک ملک قرار دارند، بدون داشتن دلیل مختصر، به عنوان مالکان آن ملک محسوب می‌شوند.

 

دعاوی مبتنی بر تصرف 

دعاوی مبتنی بر تصرف در حقوق مدنی به عنوان یک شیوه حقوقی برای حفظ و تأیید حقوق مالکانه مطرح می‌شوند. در این دعاوی، تصرف به عنوان مبنای اصلی برای اقامه دعوا و تأیید حقوق مالکیت استفاده می‌شود. در زیر، به توضیح دعاوی مهم مبتنی بر تصرف می‌پردازیم:

  1. دعوای مزاحمت:
    • توضیحات: دعوای مزاحمت زمانی اقامه می‌شود که فردی که در تصرف قانونی یک ملک یا مال غیر منقول است، مورد مزاحمت توسط شخص دیگری قرار گرفته است.
    • شرایط اقامه دعوا: ملک نباید به کلی از حیطه تصرفات متصرف خارج شود و اختلال در حقوق متصرف به صورت جزئی و نه کلی باید صورت گرفته باشد.
  2. دعوای ممانعت از حق:
    • توضیحات: این دعوی زمانی اقامه می‌شود که حق انتفاع یا حق ارتفاق شخصی نسبت به ملکی مورد مزاحمت قرار گرفته باشد.
    • مثال: اگر شخصی با ریختن الوارهای چوبی مانع گذر آب به باغ پایین‌دست شود، مالک باغ می‌تواند دعوای ممانعت از حق را اقامه کند.
  3. دعوای تصرف عدوانی:
    • توضیحات: این دعوی توسط متصرف پیشین مال غیر منقول و بر علیه متصرف فعلی اقامه می‌شود. خواهان مدعا می‌کند که متصرف فعلی به طور عدوانی و با نقض مقررات قانونی، ملک را تصرف کرده است.
    • درخواست: در زمان اقامه این دعوی، خواهان اغلب از دادگاه می‌خواهد تا ملک را به حیطه تصرفات خود بازگرداند.

این دعاوی با هدف حفظ حقوق مالکانه و تضمین تصرف قانونی افراد اقامه می‌شوند. تصویب دعاوی این نوع معمولاً به تحلیل دقیق حقایق و شواهد، و تطابق آن با مقررات حقوقی نظام حقوقی مربوطه وابسته است.

 

سلطه مادی و معنوی

جنبه مادی تصرف: جنبه مادی تصرف به تسلط و اقتدار متصرف بر مال اشاره دارد که در دنیای مادی و فیزیکی قابل مشاهده است. در این جنبه، متصرف قادر است به طور فیزیکی و مادی بر مال حاکمیت داشته باشد. برخی از مثال‌های جنبه مادی تصرف شامل موارد زیر می‌شوند:

  1. سگ شکاری:
    • مثال: در مورد سگ شکاری، تصرف به معنای داشتن قلاده و توانایی فرمان دادن به سگ است. متصرف از نظر فیزیکی قادر است بر سگ حاکمیت داشته باشد.
  2. خودرو:
    • مثال: در مورد یک خودرو، جنبه مادی تصرفات متصرف شامل داشتن کلید و توانایی رانندگی با آن می‌باشد. متصرف از نظر مادی قادر است بر خودرو حاکمیت داشته باشد.

جنبه معنوی تصرف: جنبه معنوی تصرف به ابعاد نامرئی و مفهومی تصرف اشاره دارد که معمولاً در اموری که نیاز به فهم و آگاهی ذهنی دارند، مطرح می‌شود. در این حالت، تصرف متصرف بر اساس دانش یا آگاهی او از مال صورت می‌گیرد. برخی از مثال‌های جنبه معنوی تصرف عبارتند از:

  1. گاو صندوقی:
    • مثال: اگر یک گاو صندوقی تنها با وجود رمز خصوصی باز شود، تصرف معنوی به معنای داشتن اطلاعات و آگاهی از رمز توسط متصرف است.
  2. گوشی تلفن همراه:
    • مثال: در مورد گوشی تلفن همراه با قفل رمز، تصرف معنوی به دانستن رمز عبور و داشتن دسترسی به اطلاعات شخصی در گوشی اشاره دارد.

جنبه معنوی تصرف اهمیت زیادی در مواردی دارد که نیاز به حفظ حریم خصوصی، امنیت اطلاعات، و یا دسترسی به اطلاعات حساس دارند. در این حالت، تصرف متصرف بر اساس دانش و مفاهیم ذهنی او صورت می‌گیرد.

 

بررسی فقهی موضوع

در فقه اسلامی، تصرف به عنوان یک مفهوم حقوقی و اقتصادی مورد بررسی و تبیین قرار گرفته است. از دیدگاه فقه، تصرف در موارد مختلفی به کار می‌رود و اهمیت زیادی در تعیین حقوق و وظایف متصرفین دارد. در ادامه، به برخی از جوانب فقهی تصرف اشاره خواهیم کرد:

  1. تصرف در اصطلاح حقوقی:
    • در حقوق اسلامی، تصرف به معنای اقتدار و اخذ مال یا مالکیت بر یک مال است.
    • تصرف به تأثیر اراده بر مال اشاره دارد، به‌طوری که اگر اراده‌ای اثرات حقوقی در خصوص مال ایجاد کند، آن را تصرف می‌نامند.
  2. اقسام تصرف:
    • تصرف به سه نوع قولی، فعلی و عقدی تقسیم می‌شود:
      • تصرف قولی (قراردادی): به وقوع پیوستن تصرف از طریق قراردادها اشاره دارد، مثل بیع (فروش)، اجاره و هبه.
      • تصرف فعلی (رفتاری): این نوع تصرف به وقوع پیوستن از طریق اعمال و رفتارها، مثل غصب و غارت.
      • تصرف عقدی (قولی): این نوع تصرف به وقوع پیوستن تصرف از طریق اظهارات شفاهی یا کتبی اشاره دارد، مانند ابراء (آزادسازی از بدهی).
  3. تصرف و اخذ حقوق مالکیت:
    • تصرف به مفهوم اخذ حقوق مالکیت نیز پرداخته می‌شود. به عنوان مثال، در بیع، با انعقاد قرارداد، متصرف به مالکیت مال می‌رسد.
  4. حقوق مالکیت و محدودیت‌ها:
    • حقوق مالکیت متصرف به میزان معینی از طریق تصرف به دست می‌آید. اما در عین حال، محدودیت‌ها و شرایطی برای تصرف و مالکیت تعیین شده‌اند تا به اهمال و ظلم جلوگیری شود.

از نظر فقه اسلامی، تصرف در قالب حقوق و وظایف مشخصی برای افراد تعریف شده است. همچنین، اخذ مالکیت به وسیله تصرف به عنوان یک اصل اساسی در حقوق مالکیت مطرح شده و با مفاهیم قرآن و سنت پیامبر اسلام (صلی‌الله‌علیه‌وآله) سازگار است.

 

قاعده سلطنت 

قاعده سلطنت یکی از اصول حقوقی است که به مالک مال حق انجام هرگونه تصرف در مال خود را می‌دهد. این قاعده به اصطلاح به معنای “مال من، اختیارم” تفسیر می‌شود. اما، در برخی مواقع، برخی از موانع می‌توانند باعث محدودیت قاعده سلطنت شوند. در زیر، به برخی از مهمترین موانع قاعده سلطنت پرداخته می‌شود:

  1. صغر یا کودکی:
    • یکی از موانع قاعده سلطنت، عدم رسیدن فرد به سن بلوغ است. کودکان قبل از رسیدن به سن بلوغ قانونی، به عنوان مالک مال شناخته نمی‌شوند و نمی‌توانند به طور کامل تصرف در مال خود داشته باشند.
  2. جنون یا دیوانگی:
    • زوال عقل یا دیوانگی نیز یکی از موانع است که ممکن است باعث محدودیت قاعده سلطنت شود. افرادی که از عقلانیت خارج شده‌اند و قادر به اداره مناسب اموال خود نیستند، ممکن است حق تصرف کامل را از دست بدهند.
  3. سفیه و ورشکسته:
    • دو گروه دیگر که ممکن است با محدودیت قاعده سلطنت روبه‌رو شوند، سفیه و ورشکسته هستند. سفیه، فردی است که علیه عقل و شخصیت خود دارای درآمد و درستی مالی برخوردار نیست. ورشکسته نیز فردی است که به دلیل وضعیت مالی ناپایدار و بدهی‌های زیاد، قادر به اداره موجودی مال خود نیست.

این موانع با هدف حفظ منصفانه حقوق و تصرفات مالکان مطرح می‌شوند. در این حالت‌ها، ممکن است دولت یا مقامات قضائی تصمیم بگیرند که یک مدیر مالی یا مدیر تصفیه مالکیت را در نظر بگیرند تا اموال این افراد تحت مدیریت قرار گیرد و از موانع فردی از جمله کودکی، جنون، سفیهیت یا ورشکستگی جلوگیری شود.

4004 602 0915